Oko.html

Ten artykuł dotyczy narządu wzroku. Zobacz też: inne znaczenie tego słowa.

Oko proste, oko złożone, plamka oczna - narządy receptorowe umożliwiające wykrywanie kierunku padania światła i jego intensywności oraz, wraz ze wzrostem złożoności konstrukcji, efektywny proces formowania obrazu, czyli widzenie. Dzieje się tak dzięki rodopsynie.

Oko człowieka

Oko lwa

edytuj Ewolucja oka

Plamki oczne lub bardzo prosty typ oczu umożliwiają wykrywanie kierunku padania światła oraz ocenę jego intensywności, lecz nie pozwalają na widzenie przedmiotów. Narządy do tego zdolne wytworzyły jamochłony, pierścienice, pazurnice, stawonogi, mięczaki i kręgowce. Efektywny proces formowania obrazu, widzenie, wymaga bardziej złożonej konstrukcji, zwykle wyposażonej w soczewkę, która skupia wiązkę światła na komórkach światłoczułych. W ewolucji oka pojawienie się soczewki było przełomowym momentem. Dalsza ewolucja oka polegała na doskonaleniu systemu soczewek, czemu towarzyszył postęp w tworzeniu obrazu w komórkach światłoczułych. Dwa zasadniczo odmienne typy oka o złożonej konstrukcji to fotograficzne oko kręgowców i niektórych głowonogów (mątw i ośmiornic) oraz oko złożone stawonogów. Oczy kręgowców i głowonogów są narządami analogicznymi.
Najbardziej rozwinięte ewolucyjnie oczy posiadają kręgowce, choć pod niektórymi względami pierwotniejsze oczy złożone okazują się być efektywniejsze. Na przykład, kręgowce do widzenia przestrzennego potrzebują dwojga oczu, natomiast stawonogi, przykładowo rawki z rzędu ustonogich, widzą przestrzennie każdym okiem z osobna. Owady widzą światło o różnej długości fali, od czerwieni do ultrafioletu, a także polaryzację światła. Oko złożone jest również o wiele bardziej wrażliwe na błyski - jeszcze przy częstotliwości 265 błysków na sekundę, podczas gdy oko ludzkie nie rejestruje już błysków powyżej 45-53 na sekundę, dlatego postrzegamy np. światło żarówki jako ciągłe, chociaż pulsuje ono z częstotliwością 100 lub 120 błysków na sekundę. Obraz w oku złożonym musi więc być niezwykle migotliwy, dzięki czemu jest ono niezwykle wrażliwe na ruch.

edytuj Plamka oczna

Najprostsze narządy światłoczułe, występują u parzydełkowców i płazińców. Zwane są również oczkami (ocelli) lub stigmą. Wypławek Planaria agilis ma narządy wzroku (czasem nazywane oczami inwertowanymi) wyraźnie widoczne na ciele w postaci dwóch czarnych plamek, składające się z kielichów wysłanych warstwą barwnika. Ten czarny barwnik osłania przed światłem skupienia komórek światłoczułych, wyjąwszy światło docierające od góry i od przodu. Umożliwia to wypławkowi wykrycie kierunku z którego dociera światło i podążanie w jego stronę. Tego typu narząd wzroku reaguje również na zmianę intensywności światła.

edytuj Oko złożone

Oczy złożone u muchy

W przeciwieństwie do plamki ocznej oko złożone umożliwia widzenie przedmiotów. Różni się również strukturalnie i funkcjonalnie od oka prostego. Składa się z ommatidiów zgrupowanych w oko złożone, ich liczba jest różna u różnych gatunków, u niektórych jest ich jedynie kilkanaście a u innych kilkanaście tysięcy. Każde ommatidium jest zbudowane z rogówki, soczewki, stożka krystalicznego, komórek zmysłowych (np. sztyfcików) oraz komórek pigmentowych. Każda część oka stawonoga jest w rzeczywistości oddzielnym "miniokiem" posiadającym własną soczewkę skupiającą światło na pojedynczym receptorze. Owad zatem widzi świat jako mozaikę położonych obok siebie plamek, jednak po połączeniu miniobrazów w mózgu uzyskują obraz podobny do tego na ekranie telewizora, który doskonale spełnia swoje funkcje. Nie dostrzega tak wielu szczegółów jak oko ludzkie, lecz może o wiele lepiej rejestrować ruch. Wrażliwość oka wzrasta w przyćmionym świetle, a zarazem jest ono chronione przed nadmiernym pobudzeniem w jasnym świetle. Dzieje się tak dzięki możliwości przemieszczania barwników, które u owadów są pod kontrolą nerwową, a u skorupiaków pod kontrolą hormonalną.

edytuj Oko proste

Występuje u kręgowców, doskonałym przykładem może być oko ludzkie.

edytuj Budowa

Zbudowane jest z soczewki ze zmienną i regulowaną ogniskową, tęczówki (przesłony) regulującej średnicę otworu (źrenicy), przez którą wpada światło, oraz światłoczułej siatkówki w głębi oka. Podobnie jak w oku złożonym i plamce ocznej, w oku prostym również obecny jest czarny pigment. Komórki, które go zawierają, przylegają od tyłu do siatkówki (ta część oka nazywana jest naczyniówką, biegną tam także naczynia krwionośne). Służą one do absorbowania nadmiaru światła i zapobieganiu zacieraniu konturów tworzonego obrazu, co może się dziać przez odbijanie się światła wewnątrz oka. Oko proste jest dobrze ukrwione. Budowę oka prostego można skutecznie porównywać z budową aparatu fotograficznego.
Twardówka, czyli zewnętrzna warstwa gałki ocznej, jest mocną, matową, nieprzepuszczalną warstwą tkanki łącznej, która chroni oko wewnętrzne i nadaje mu konieczną sztywność. W przedniej części oka znajduje się trochę cieńszy i przezroczysty obszar, zwany rogówką. Dalej, w komorze przedniej (pomiędzy rogówką a soczewką) oka znajduje się wodnisty płyn - ciecz wodnista oka. Większa komora tylna wypełniona jest ciałem szklistym (zobacz Ciało szkliste). Ku przodowi naczyniówka wrasta do wnętrza oka w postaci ciała rzęskowego (zbudowanego z wyrostków rzęskowych i mięśnia rzęskowego). Kolejnym elementem budowy oka jest tęczówka, zbudowana z pierścienia mięśni gładkich o różnym kolorze (zależnie od rodzaju i ilości barwnika) - stąd tzw. "kolory oczu". Wyżej wymienioną naczyniówkę pokrywa siatkówka, zajmująca 2/3 powierzchni gałki ocznej. W niej znajdują się ogromne ilości komórek nerwowych, a za nimi kolejne rzesze komórek fotoreceptorowych (pręciki liczniejsze na peryferiach siatkówki i czopki skupione w niewielkim zagłębieniu w centrum siatkówki - plamce żółtej). Od powierzchni gałki ocznej odchodzi sześć mięśni, które ciągną się do różnych punktów w kostnym oczodole, dzięki temu gałka może się poruszać.

Oko jest chronione przez różną ilość powiek (w zależności od organizmu) a także trójwarstwowy film łzowy (łzy - wydzielinę gruczołów łzowych). Substancja ta rozprowadzana i odprowadzana jest przez powieki podczas mrugnięcia. Zanieczyszczone warstwy sprowadzane są do kącika oka, gdzie spływają kanałem nosowo-łzowym. Istnieją oczywiście wyjątki, jak np. żyjące w wodzie ryby, dla których zarówno powieki jak i łzy są zbędne (choć niektóre rekiny posiadają przesłonę migawkową, zapobiegającą oślepieniu przez światło).

edytuj Działanie oka

Światło przechodzi przez przednią część twardówki - rogówkę;

wpada do oka przez źrenice regulowaną tęczówką - kolorową częścią oka;

przechodzi przez soczewkę, która załamuje promienie świetlne;

przechodzi przez ciało szkliste;

promienie padają na wewnętrzną warstwę oka - siatkówkę (gdzie powstaje odwrócony obraz), składającą się z fotoreceptorów - czopków (kolor) i pręcików (kształt i ruch). Plamka żółta - największe skupisko czopków; plamka ślepa - tak nie ma fotoreceptorów, od niej wychodzi nerw wzrokowy;

nerw optyczny przewodzi impulsy nerwowe do ośrodków wzrokowych kory mózgowej. Bardzo ważna jest obecność rodopsyny w pręcikach i jej podobnych barwników w czopkach.

Elementy ciała rzęskowego, czyli wyrostki rzęskowe, to promieniście ułożone fałdy, które wydzielają ciecz wodnistą (mającą udział w sztywności gałki ocznej), natomiast mięsień rzęskowy umożliwia zmianę krzywizny soczewki, co zmienia jej ogniskową i sprawia, że oko ma zdolność do akomodacji.

edytuj Oko stereoskopowe

Człowiek posiada oczy stereoskopowe, ułożone blisko siebie z przodu głowy. Każde z oczu odbiera minimalnie inny obraz, który scala się w ośrodku wzrokowym i dzięki temu umożliwia widzenie trójwymiarowo (przestrzennie), jednak tylko w pewnych odległościach (do ok. 50 m). Widzieć stereoskopowo mogą także inne zwierzęta, mimo innego usadowienia i budowy oczu.

edytuj Budowa oka

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Aby uczynić ją weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Schemat gałki ocznej u człowieka

edytuj Błona włóknista oka (tunica fibrosa bulbi)

rogówka (cornea) - w przedniej części gałki ocznej
twardówka (sclera) - otacza gałkę oczną

edytuj Błona naczyniowa oka (tunica vasculosa bulbi)

naczyniówka (choroidea)
- blaszka nadnaczyniówkowa (lamina suprachoroidea)
- blaszka naczyniowa (lamina vasculosa)
- blaszka naczyń włosowatych (lamina choroidocapillaris)
- blaszka podstawna (lamina basalis)
ciało rzęskowe (corpus ciliare)
- blaszka nadnaczyniówkowa (lamina suprachoroidea)
- mięsień rzęskowy (musculus cilliaris)
  - włókna południkowe (fibrae meridionales) = mięsień Brückego
  - włókna okrężne (fibrae circulares) = mięsień Müllera
- warstwa naczyniowa (stratum vasculosum) z wyrostkami rzęskowymi (processus ciliares)
- blaszka podstawna (lamina basalis)
tęczówka (iris) ze znajdującym się w niej otworem - źrenicą (pupilla)
- blaszka brzeżna przednia tęczówki (lamina marginalis anterior iridis)
- zrąb tęczówki (stroma iridis)
- mięsień zwieracz tęczówki (musculus sphincter pupillae)
- mięsień rozwieracz tęczówki (musculus dilator pupillae)

edytuj Błona wewnętrzna gałki ocznej (tunica interna bulbi) = siatkówka (retina)

część wzrokowa siatkówki (pars optica retinae)
część ślepa siatkówki (pars ceca retinae)
- część rzęskowa siatkówki (pars ciliaris retinae)
- część tęczówkowa siatkówki (pars iridica retinae)

Na podstawie badań mikroskopowych wyróżniono dziesięć warstw w budowie siatkówki:

część barwnikowa siatkówki (pars pigmenti retinae),
warstwa światłoczuła (stratum photosensorium),
- czopki (coni),
- pręciki (bacili),
warstwa graniczna zewnętrzna (stratum limitans externum),
warstwa jądrzasta zewnętrzna (stratum nucleare externum),
warstwa splotowata zewnętrzna (stratum plexiforme externum),
warstwa jądrzasta wewnętrzna (stratum nucleare internum),
warstwa splotowata wewnętrzna (stratum plexiforme internum),
warstwa zwojowa (nerwu wzrokowego) (striatum ganglionale (nervi optici)),
warstwa włókien nerwowych (striatum neurofibrarum),
warstwa graniczna wewnętrzna (stratum limitans internum).

Poza tym niektóre miejsca na siatkówce mają również swoje nazwy:

rąbek zębaty (ora serrata),
plamka żółta (macula lutea) ze znajdującym się w jej centrum dołkiem środkowym (foeva centralis),
plamka ślepa (macula ceca) = plamka Mariotte'a.

edytuj Zawartość gałki ocznej

soczewka (lens)
- kora soczewki syn. torebka soczewki (cortex lentis syn. capsula lentis)
- jądro soczewki (nucleus lentis)
obwódka rzęskowa syn. więzadło rzęskowe, w. Zina (zonula ciliaris) syn. ligamentum ciliare, lig. Zini)
ciało szkliste (corpus vitreum)

Między tymi elementami a elementami gałki ocznej znajdują się komory oka:

komora przednia gałki ocznej (camera anterior bulbi),
komora tylna gałki ocznej (camera posterior bulbi),

obie komory wypełnia ciecz wodnista (humor aquosus).

edytuj Naczynia gałki ocznej

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Aby uczynić ją weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

edytuj Tętnice

Oko unaczynione jest przez tętnicę oczną będącą gałęzią tętnicy szyjnej wewnętrznej. Tętnica oczna (łac.arteria ophtalmica) wchodzi do oczodołu z jamy czaszki przez kanał oczny i oddaje następujące gałęzie unaczyniające:

gałkę oczną,
- tętnica środkowa siatkówki (łac. arteria centralis retinae),
- tętnice rzęskowe tylne długie (łac. a.ciliares posterioris longae),
- tętnice rzęskowe tylne krótkie (łac. a.ciliares posterioris breves),
mięśnie ruchowe gałki ocznej,
- gałęzie mięśniowe (łac. rami musculares),
gruczoł łzowy i boczne powierzchnie powiek,
- tętnica łzowa (łac. a.lacrimalis).

edytuj Żyły

Z oczodołu i gałki ocznej krew zbierają:

żyła oczna górna (łac.vena ophtalimica superior) , która w oczodole przebiega równolegle z tętnicą oczną i następnie przez szczelinę oczodołową górną uchodzi do zatoki jamistej opony twardej;
żyła oczna dolna (łac.v.ophtalmica inferior) leżąca na dolnej ścianie oczodołu i następnie łączy z żyłą oczną górną.

edytuj Naczynia chłonne

Naczynia chłonne (limfatyczne) to części układu limfatycznego. Można je podzielić na:

włosowate naczynia limfatyczne - zaczynają się ślepo, zbudowane są ze śródbłonka , są cienkie, znajdują się w tkankach;
żyły limfatyczne - powstają na skutek połączenia naczyń limfatycznych włosowatych, mają grube ściany, w środku mają zastawki, które chronią przed cofaniem się limfy;
przewody limfatyczne - powstają na skutek połączenia się żył limfatycznych. Największy przewód limfatyczny to przewód piersiowy, który uchodzi do żyły głównej.

edytuj Unerwienie gałki ocznej

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Aby uczynić ją weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Siatkówka składa się z 5 rodzajów neuronów ułożonych w 7 warstwach:

warstwa ziarnista zewnętrzna (dalej od centrum oka, bliżej twardówki) - komórki fotoreceptorowe;
warstwa ziarnista wewnętrzna - ciała komórek intraneuronów (dwubiegunowych, amakrynowych i poziomych).

Komórki zwojowe leżące najbliżej części centralnej oka wysyłają aksony do nerwu wzrokowego. Komórki zwojowe zdolne są do generowania potencjału czynnościowego. Reszta komórek generuje potencjały elektrotoniczne.

Wymienione komórki nerwowe należą do drogi wzrokowej odpowiedzialnej za przekazywanie bodźców wzrokowych do kory mózgu.

edytuj Narządy dodatkowe oka

powieki (palpebrae)
spojówka (tunica conjuctiva)
narząd łzowy (apparatus lacrimalis)
- gruczoł łzowy (glandula lacrimalis)
- kanaliki łzowe (canaliculi lacrimalis)
- woreczek łzowy (saccus lacrimalis)
- przewód nosowo-łzowy (ductus nasolacrimalis)
brwi (supercilia)
rzęsy (cilia)
mięśnie zewnętrzne gałki ocznej (musculi externi bulbi oculi)