Jezioro.html



Ten artykuł dotyczy zbiornika wodnego. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Przykład jeziora w czeskim Adršpachu

Przykład jeziora polodowcowego

Jezioro lobeliowe na Pomorzu

Jezioro eutroficzne

Litoral jeziora śródleśnego

Jezioro Bałchasz w Kazachstanie

Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych.

Największe i najgłębsze są jeziora pochodzenia tektonicznego. Jest w nich zgromadzonych ponad 95% zasobów wód jeziornych. Wypełniają zagłębienie powstałe w wyniku ruchów tektonicznych. Największym pod względem powierzchni i zasobów jest Morze Kaspijskie (jest to jezioro wód słonych). Najniżej (około 400 m p.p.m.) położone jest lustro wody słonego Morza Martwego, najgłębiej – dno jeziora Bajkał (1620 m poniżej lustra wody i 1160 m p.p.m.), które jest również jeziorem gromadzącym najwięcej w świecie słodkiej wody – 23 tys. km³ (~20% zasobów światowych). Jednym z najwyżej położonych dużych jezior jest Titicaca w Andach (3812 m n.p.m.). Najliczniejsze są jeziora polodowcowe. Występują zarówno w górach, np. w Tatrach, jak i na nizinach, gdzie tworzą duże skupiska zwane pojezierzami.

Jeziora są młodym elementem krajobrazu, tylko nieliczne głębokie jeziora sięgają swym wiekiem trzeciorzędu (Bajkał – 20-30 mln lat). W klimacie suchym wysychają, a w klimacie wilgotnym ulegają zasypywaniu i zarastaniu roślinnością wodną przekształcając się w bagna.

Bagna i jeziora są naturalnymi zbiornikami wodnymi gromadzącymi wody wtedy, gdy jest ich nadmiar i oddającymi je w okresach bezopadowych. Regulują więc przepływ rzek i wyrównują go w czasie. Zapobiegają ponadto powodziom i nadmiernemu obniżeniu stanu wód w okresach suszy, co podnosi znaczenie rzek z nich wypływających. Duża powierzchnia wodna sprawia, że klimat pojezierzy jest wilgotniejszy niż na obszarach z nim sąsiadujących. Tworzą one swoiste ekosystemy z bogatą florą i fauną wodną.

edytuj Strefy jezior

Warunki ekologiczne panujące w jeziorach są bardzo zróżnicowane, co związane jest z istnieniem charakterystycznych stref i warstw w obrębie jeziora. Wyróżniamy:

• strefę litoralną - jest to strefa wody płytkiej, prześwietlonej do samego dna,litoral, zwłaszcza jego płytkie części,jest najbardziej zmienny ze środowisk jeziornych, a w związku z dużym nagromadzeniem szczątków organicznych-wahaniom stężenia tlenu, a nawet okresowym i krótkotrwałych całkowitym deficytom tlenowym.Płytsza część litosferu podlega również bezpośrednim wpływom lądu.
• strefę pelagiczną - strefa wody otwartej, niestykającej się ani z brzegami, ani z dnem zbiornika,
• strefę profundalną - strefa wody głębokiej stykającej się z dnem i znajdującej się poza zasięgiem promieniowania słonecznego,
• strefę denną (bental) - strefa obejmująca warstwę osadów i mułów wyściełających dno jeziora.

edytuj Znaczenie gospodarcze

Jeziora mają również znaczenie gospodarcze – stanowią obszary rekreacyjno-sportowe, są wodnymi drogami komunikacyjnymi, łatwo dostępnym źródłem wody, np. dla przemysłu. Ich wody o bogatym życiu organicznym są źródłem żywności.

edytuj Klasyfikacje jezior

Jeziora klasyfikuje się według sposobu powstania niecki, lub też według cech hydrologicznych, fizycznych, chemicznych i biologicznych. Oficjalnie nie stosuje się w klasyfikacji minimalnej powierzchni, chociaż często spotyka się zdanie, że jeziorem powinny być zbiorniki powyżej 1 hektara. (zobacz też typologia jezior).

Jeziora mogą być odpływowe, przepływowe, bezodpływowe.

edytuj Rodzaje jezior ze względu na pochodzenie

• meteorytowe (kosmiczne) – powstałe wskutek uderzeń meteorytów, np. Pingualuit w Quebecu w Kanadzie
• tektoniczne (ryftowe) – wypełniają zagłębienia pochodzenia tektonicznego. Ich misy stanowią zapadnięte części skorupy ziemskiej w formie rowów lub rozległych zapadlisk, np. w rowie: Bajkał, Tanganika, Martwe, Malawi (Niasa); w płaskim zagłębieniu: Wiktorii, Ładoga, Górne
• reliktowe – stanowią część dawnego morza, np. Kaspijskie, Aralskie, Ilmen
• polodowcowe – wypełniają zagłębienia pozostawione przez lodowce
  • rynnowe – w rynnach polodowcowych. Wąskie, długie, o stromych brzegach, głębokie, np. Gopło, Jeziorak, Hańcza
  • morenowe – w zagłębieniach wśród wałów morenowych, np. Śniardwy, Mamry, charakteryzują się dużą powierzchnią, stosunkowo małą głębokością i urozmaiconą linią brzegową, np. Morskie Oko
  • wytopiskowe (oczka) – z wytopienia bryły martwego lodu np. Sasek Mały,
  • cyrkowe – w cyrkach (kotłach) lodowcowych, np. Czarny Staw
• polodowcowe górskie:
  • cyrkowe
  • morenowe
• wulkaniczne
  • kraterowe – w kraterach nieczynnych wulkanów,
  • zatamowane przez potoki lawy,
  • kalderowe – wypełniające kaldery nieczynnych wulkanów np. Jezioro Albano k. Rzymu
• przybrzeżne – wskutek odcięcia zatoki przez narastającą mierzeję, Łebsko, Gardno, Resko Przymorskie,
• deltowe – wskutek nierównomiernej akumulacji w delcie rzeki, np. Druzno, Dąbie,
• wydmowe – wypełniają obniżenia między pagórkami wydmowymi
• osuwiskowe – na skutek zatamowania biegu rzeki przez osuwisko np. Sareskie (Tadżykistan), Duszatyńskie (Bieszczady),
• krasowe – w zagłębieniach krasowych np. Jezioro Ochrydzkie (Półwysep Bałkański) oraz jezioro Firlej.
• starorzecza – wskutek odcięcia meandru rzeki np. Jeziorko Czerniakowskie w Warszawie, Druzno.
• jezioro deflacyjne (eoliczne) – w wyniku wypełnienia utworzonego przez wiatr zagłębienia np. Jezioro Teke (Kazachstan)
• wytworzone przez ruchy masowe prowadzące do zatarasowania zagłębień terenowych przez osuwiska skalne
• Jeziora antropogeniczne – jeziora utworzone poprzez przegrodzenie doliny rzecznej sztuczną zaporą.

edytuj Rodzaje jezior ze względu na częstość cyrkulacji wody (typy miktyczne jezior)

edytuj Termiczna klasyfikacja jezior

• jeziora polarne – mają stale odwrócone uwarstwienie termiczne wody. Maksymalna temperatura wody nie przekracza +4°C
• jeziora umiarkowane – mają najbardziej rozwinięty cykl termiczny: w lecie cechuje je uwarstwienie proste, natomiast zimą odwrócone, wiosną i jesienią stan homotermii
• jeziora subtropikalne – nie mają uwarstwienia odwróconego, cały rok występują w nich proste uwarstwienia. Charakterystyczną cechą tego uwarstwienia jest duża różnica temperatury pomiędzy wodą powierzchniową a denną, która jest zbliżona do +4°C
• jeziora tropikalne – cechuje je tylko uwarstwienie proste i małe różnice pomiędzy temperaturą epilimionu i hypolimnionu, którego wody są cieplejsze niż w subtropikalnych jeziorach.

edytuj Rodzaje jezior ze względu na trofię

• jezioro dystroficzne (zobacz też jezioro humotroficzne)
• jezioro eutroficzne
• jezioro hypertroficzne
• jezioro mezotroficzne
• jezioro oligotroficzne (zobacz też jezioro lobeliowe)
• jezioro saprotroficzne

Badaniem jezior zajmuje się dział hydrologii – limnologia.

edytuj Bibliografia

• Zdzisław Kajak, Hydrobiologia-Limnologia. Ekosystemy wód śródlądowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-01537-3.

edytuj Zobacz też

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Jezioro

• jeziora Polski
• typologia jezior
• największe jeziora świata
• największe polskie jeziora, najgłębsze polskie jeziora, Śniardwy, Mamry, Łebsko, Jeziorak, Gopło, Miedwie
• przegląd zagadnień z zakresu geografii
• staw
• stratyfikacja termiczna wody w jeziorze
• zbiornik retencyjny,
• Typy rybackie jezior (Europa Środkowa)
• Katedra Limnologii Uniwersytetu Gdańskiego