Języki majańskie.html
 
| ca | de | en | es | fr | it | nl | no | pl | pt | ru | ro | fi | sv | tr | vo |


 

Rozmieszczenie języków majańskich w Ameryce Środkowej

Języki majańskie, także: języki maja, maja-kicze - jedna z ważniejszych rodzin językowych w Mezoameryce z największą liczbą użytkowników wśród języków autochtonicznych obu Ameryk. Językami majańskimi posługują się Majowie (tak współcześni, jak i z czasów historycznych) na terenach Meksyku, Gwatemali, Belize i Hondurasu. Wszystkie języki tej rodziny wywodzą się z używanego prawdopodobne 5000 lat temu prajęzyka, zwanego językiem proto-majańskim. Do rodziny tej zalicza się też klasyczny język majański, używany w okresie świetności cywilizacji Majów. Większość języków majańskich to ergatywne języki polisyntetyczne o szyku zdania VSO, posiadające spółgłoski ejektywne. Od czasu kolonizacji hiszpańskiej do zapisu języków majańskich używa się alfabetu łacińskiego, aktualnie w konwencji proponowanej przez Academia de Lenguas Mayas de Guatemala (ALMG)

Spis treści

edytuj Klasyfikacja języków majańskich

Rodzina języków majańskich jest bardzo dobrze udokumentowana, ogólny schemat klasyfikacji jest przyjęty przez większość badaczy, z wyjątkiem kilku drobnych kwestii spornych. Na przykład jednym z nierozwiązanych dotąd problemów jest miejsce języków ch'ol i q'anjobal-chujean.

Historia rozwoju języków majańskich

edytuj Grupa huastecka

Język wastek (zapisywany również huastec lub huaxtec) jest używany w meksykańskich stanach Veracruz and San Luis Potosí przez około 110,000 osób.[1] Najbardziej odrębny od pozostałych języków majańskich. Chicomuceltec używany w stanie Chiapas (wymarły przed 1982) był językiem blisko spokrewnionym z huastec.

edytuj Grupa jukatańska

Język maya-yucatec (określany przez użytkowników po prostu jako "maya" ) jest najbardziej rozpowszechnionym z języków majańskich na terenie Meksyku . Obecnie używany przez około 800,000 osób, w większości na terenie półwyspu Jukatan.[2][3] Posiada bogatą literaturę z okresu post-kolonialnego i jest powszechnie używany jako pierwszy język na obszarach wiejskich w stanie Jukatan oraz w sąsiednich stanach Quintana Roo i Campeche.

Pozostałe trzy języki jukatańskie to mop, używany przez 10,000 osób głównie w Belize; itza, wymarły lub niemal wymarły języn na terytorium Gwatemali lakandński, również poważnie zagrożony z około 1,000 użytkownikami w kilku wioskach w pobliżu puszczy Selva Lacandona, w meksykańskim stanie Chiapas.

edytuj Grupa zachodnia

edytuj Języki cholskie

Najważniejszym przedstawicielem tej grupy jest ch'ol, używany przez 130,000 osób w Chiapas.[4] Blisko spokrewniony Język chontal w stanie Tabasco(chontal maya, nie należy mylić z językiem chontal w stanie Oaxaca) używany jest przez 55,000 osób. [5] Inny spokrewniony język to zagrożony wymarciem język ch'orti', używany przez 30,000 osób w Gwatemali .[6]

Języki cholskie uważa się za najbardziej zachowawcze pod względem słownictwa i fonetyki i są bardzo bliskie języka inskrypcji okresu klasycznego, odkrytych na obszarze centralnych nizin.

edytuj Języki tzeltalskie

Najbliżej spokrewnione z językami cholskimi języki z grupy tzeltalskiej: język tzotzil oraz tzeltal, oba powszechnie używane w stanie Chiapas (265,000 użytkowników w przypadku tzotzil i 215,000 w przypadku tzeltal).[7].

edytuj Języki kanjobalskie (q'anjobal)

Języka q'anjob'al używa 77,700 osób w Gwatemali (Huehuetenango) [8] Innymi przedstawicielami tej grupy są język jacaltec, z ponad 50,000 użytkowników oraz język chuje.

Językatojolab'al używa 36,000 osób w stanie Chiapas.[9]

edytuj Grupa wschodnia (kiche-mame)

Język q'eqchi' stanowi osobną podgrupę w obrębie języków kicze-mame, jest uzywany przez około 400,000 osób w południowej Gwatemali . W Salwadorze mówi nim obecnie 12,000 użytkowników w wyniku niedawnych migracji.[10]

edytuj Język mame (mam)

Język mame, mówiony przez 150,000 osób w gwatemalskich departamentach San Marcos i Huehuetenango. Inne języki to Awakatek - 20,000 mieszkańców miasta Aguacatán, w departamencie Huehuetenango. Język ixil (być może chodzi o trzy odrębne języki) używany jest przez 70,000 mieszkańców w tzw. "trójkącie Ixil" w departamencie Quiché.[11]

edytuj Języki kicze (quiché)

K'iche'[12], używany przez około 1,000,000 osób na wyżynach Gwatemali, w pobliżu miast Chichicastenango i Quetzaltenango oraz w górach Cuchumatán, a także przez przybyszów z obszarów wiejskich w mieście Gwatemala[13]. Sławna księga mitów Majów, Popol Vuh, została napisa w archaicznym języku nazywanym klasyczny język kicze. Kultura ludu K'iche' przeżywała właśnie swoje apogeum w momencie najazdu hiszpańskiego. Utatlán, w pobliżu dzisiejszego miasta Santa Cruz del Quiché, stanowił gospodarcze i ceremonialne centrum tej kultury.[14]

Język achi posiada 85,000 użytkowników w Cubulco i Rabinal, dwóch municipios Baja Verapaz. Wg innych sposobów klasyfikacji n.p. Campbella, achi uważany jest za odmianę k'iche'. Jednakże ze względu na historyczne podziały etniczne, Achi Maya nie uważają się za K'iche'.[15]

Język kaqchikel używany przez 400,000 osób na obszarze rozciągającym się od Guatemala City do północnego brzegu jeziora Atitlán.[16] Tz'utujil posiada około 90,000 użytkowników .[17] Inne języki należące do grupy kicze to Język sakapultek, prawie 40,000 użytkowników głównie w departamencie El Quiché, oraz Sipakapense, używany przez 8,000 osób w Sipacapa, w departamencie San Marcos

edytuj Poqom

Stub sekcji Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

edytuj Zapis języków majańskich

System ortografii zalecany przez ALMG dla zapisu języków majańskich
Samogłoski Spółgłoski
ALMG IPA ALMG IPA ALMG [A]IPA [B]ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA
a a aa aː ä ɐ b' ɓ b b ch ʧ ch' ʧ’ h h
e e ee eː ë ə j x k k k' k’ l l m m
i i ii iː ï ɪ n n nh ŋ p p q q q' q’
o o oo oː ö ʌ r r s s t t t' t’ tz ʦ
u u uu uː ü ʊ tz' ʦ’ w w x ʃ y j  '  ʔ

  A B Samogłoski i znaki używane wyłącznie w języku kaqchikel

edytuj Linki zewnętrzne

Przypisy

  1. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue (2005).
  2. ↑ Población hablante de lengua indígena de 5 y más años por principales lenguas, 1970 a 2005 INEGI
  3. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).
  4. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Ch'ol de Tila, Ethnologue report on Ch'ol de Tumbalá, both accessed March 07, 2007.
  5. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Chontal de Tabasco, accessed March 07, 2007.
  6. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ch'orti': A language of Guatemala. Ethnologue.com, accessed March 07, 2007.
  7. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Family Tree for Tzeltalan accessed March 26, 2007.
  8. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).
  9. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Tojolabal: A language of Mexico. and Chuj: A language of Guatemala. both accessed March 19, 2007.
  10. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Q'eqchi, accessed March 07, 2007.
  11. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Ethnologue report on Nebaj Ixil, Chajul Ixil & San Juan Cotzal Ixil, accessed March 07, 2008.
  12. ↑ Po hiszpańsku Quiché, w polskiej grafii często kicze.
  13. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).
  14. ↑ Edmonson (1968), pp.250–251.
  15. ↑ The Ethnologue considers the dialects spoken in Cubulco and Rabinal to be distinct languages, two of the eight languages of a Quiché-Achi family. Raymond G., Gordon Jr. (ed.). Ethnologue, (2005). Language Family Tree for Mayan, accessed March 26, 2007.
  16. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Family Tree for Kaqchikel, accessed March 26, 2007.
  17. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Eastern Tz'utujil, Ethnologue report on Western Tz'utujil, both accessed March 26, 2007.

edytuj Bibliografia

  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ISBN 83-01-08163-5
  • Tedlock, Dennis, Popol Vuh, Księga Majów, Wydawnictwo HELION, Gliwice, 1996, ISBN 978-83-246-0764-8
All Right Reserved © 2007, Designed by Stylish Blog.