Ten artykuł dotyczy stanu w USA. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Arizona
Flaga stanowa Arizony Pieczęć stanowa Arizony
Przydomek: Stan Wielkiego Kanionu
Dewiza: Ditat Deus
Państwo	Stany Zjednoczone
Stolica	Phoenix
Największe miasto	Phoenix
Gubernator	Janet Napolitano
Język urzędowy	angielski
Powierzchnia  • ogółem  • lądowa  • wodna  • % wodna	na 6 miejscu 295 254 km² 294 312 km² 942 km² 0,32 %
Populacja (2000)	na 20 miejscu 5 130 632
Gęstość zaludnienia (2000)	na 36 miejscu 17,43 /km²
Piramida wieku
Wejście do Unii  • kolejność  • data	48 14 lutego 1912
Strefa czasowa	UTC-7 (czas letni UTC-6 tylko w rez.Navajo )
Szerokość geograficzna	31°20'N-37°N
Długość geograficzna	109°3'W-114°50'W
Szerokość Długość Wzniesienie  • najwyższe  • średnie  • najniższe	500 km 645 km   3851 m 1250 m 21 m
ISO 3166-2	US-AZ

Arizona – stan w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, od południa sąsiadujący ze stanem Sonora w Meksyku, od zachodu z Kalifornią i Nevadą, od północy z Utah, a od wschodu z Nowym Meksykiem. Zajmuje obszar wyżynny, w północnej części rozciąga się wyżyna Kolorado.

edytuj Geografia

Arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za Nowym Meksykiem, a przed Nevadą. 15% obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych, resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie.

Klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura powietrza latem przekracza 35°C, maksymalnie dochodzi do 55°C. Naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, na wyżynie Mogollon lasy z sosną żółtą.

edytuj Historia i etymologia

Pierwotną nadal obecną ludność tych obszarów stanowią m.in. Indianie z plemion Hopi na północy i Apaczów na południu, którzy przybyli tu po upadku cywilizacji Anasazi (na kilkaset lat przed Hiszpanami). Hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej 700 n.e. i kulturowo wywodzą się od Anasazi. Obecnie najliczniejsi Indianie Arizony, Nawahowie, również stanowią element napływowy, z Kanady, przybywając dopiero ok. 1300.

Poprawną etymologię nazwy Arizona historycy dopiero naświetlili w 1979. Nazwę swą stan zawdzięcza Baskom, którzy dysproporcjonalnie przeważali wśród elementu napływowego z Hiszpanii. Słowo aritz oznacza "dąb" a ona - "dobre miejsce". Całość, o znaczeniu "miejsce gdzie rosną dobre dęby", została z czasem skrócona przez opuszczenie litery "t", jako że ciąg "tz" nie występuje w hiszpańskim (kastylijskim) i nie był wymawiany. Istnieją inne miejsca o nazwie Arizona w Ameryce Środkowej czy Południowej, gdzie również zawitali Baskowie.

Gdy w 1836 na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto kilka sporych brył srebra, poszukiwacze skarbów ruszyli w drogę, zatrzymując się zazwyczaj we wiosce Arizonac, nazywając zniekształconą nazwą wioski całe eksploatowane terytorium.

• • 1539 – Marcos de Niza penetruje obszar w poszukiwaniu "Siedmiu Złotych Miast".
  • XVI wiek – obszar penetrują hiszpańscy poszukiwacze skarbów (m.in. Francisco Coronado).
  • 1692 – ojciec Euzebio Kino zakłada pierwszą misję.
  • 1776 – armia hiszpańska buduje pierwszy fort na tych ziemiach – Tucscon.
  • 1821 – Hiszpania przekazuje terytorium Arizony Meksykowi.
  • 1848 – po wojnie amerykańsko-meksykańskiej obszar wchodzi w skład Stanów Zjednoczonych jako część Nowego Meksyku.
  • 1853 – rząd Stanów Zjednoczonych zakupił od Meksyku południową część terytorium dzisiejszej Arizony.
  • 1863 – Arizona zostaje odrębnym terytorium.
  • 1871 – prezydent Ulysses Grant wysyła wojsko do Arizony przeciwko Apaczom.
  • 1886 – kończy się długotrwała wojna z Apaczami. Ostatni oddział dowodzony przez Geronimo zostaje rozbity.
  • 14 lutego 1912 – wstępuje do Unii (jako 48 stan z rzędu).
  • 1973 – powstaje jedna z większych tam na świecie – New Cornelia Tailings.

edytuj Gospodarka

Arizona jest 39. stanem w USA pod względem dochodu na głowę mieszkańca. Największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy, największym prywatnym pracodawcą jest Wal-Mart. W stanie istnieje rozwinięty przemysł komputerowy.

edytuj Dodatkowe informacje

• Klimat: podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy; średnia temperatura powietrza latem powyżej 35°C, maksymalnie dochodzi do 55°C.

• Główne rzeki: Kolorado, Gila
• Roślinność: półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, sosna żółta
• Liczba hrabstw: 15
• Największy okręg (liczba ludności): Maricopa (3072 tys.)
• Liczba parków stanowych: 28
• 5 największych miast: Phoenix, Tucson, Mesa, Scottsdale, Glendale
• Dewiza: Ditat Deus (Bóg wzbogaca)
• Przydomek: Grand Canyon State
• Znaczenie przydomku: Stan Wielkiego Kanionu
• Symbole: kwiat kaktusa Saguaro, strzyż kaktusowy, drzewo paloverde

• Przemysł i bogactwa naturalne:
  • bogate złoża rud miedzi, cynku, ołowiu, uranu, molibdenu, srebra, złota i pumeksu
  • rolnictwo, przed wszystkim uprawa owoców cytrusowych, bawełny i hodowla zwierząt
  • turystyka

• Uniwersytety i wyższe uczelnie:
  • University of Arizona, Tucson (http://www.arizona.edu/)
  • Arizona State University, Tempe (http://www.asu.edu/)
  • Northern Arizona University, Flagstaff (http://www.nau.edu/)

• Sławni ludzie: Cochise, Geronimo, Linda Ronstadt, Erskine Caldwell, Percival Lowell, Chester Bennington, Melody Thornton, Ashley Roberts, Wyatt Earp, Frank Lloyd Wright

• Szczególne atrakcje: parki narodowe
  • Wielki Kanion Kolorado (Grand Canyon Colorado)
  • Skamieniały Las (Petrified Forest)
  • Malowana Pustynia (Painted Desert)
  • Meteor Crater

Ciekawostki: W Tucscon znajduje się największe na świecie skupisko teleskopów.

Pożar, 21 czerwca 2003

edytuj Podział administracyjny

Zobacz więcej w osobnym artykule: Lista hrabstw Arizony.

Arizona dzieli się na 15 hrabstw.

1. Apache
2. Cochise
3. Coconino
4. Gila
5. Graham
6. Greenlee
7. La Paz
8. Maricopa
9. Mohave
10. Navajo
11. Pima
12. Pinal
13. Santa Cruz
14. Yavapai
15. Yuma

edytuj Religia

• Kościół katolicki - 41.9%
• Ewangelikalizm - 20.9%
• Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich - 10.8%
• Protestantyzm - 9.6%
• żydzi - 3.5%
• pozostałe (każda mniej niż jeden) - 13.3%

edytuj Komunikacja

W Phoenix znajduje się międzykontynentalny Port lotniczy Phoenix-Sky Harbor, który obsługuje rocznie więcej niż 40 milionów pasażerów. Ważny jest także Międzynarodowy Port lotniczy w Tucson, który obsługuje 4 miliony pasażerów.

Krajobraz Arizony

Ostańce

Wielki Kanion Kolorado

edytuj Zobacz też

• Stany Zjednoczone
• Podział terytorialny USA
• Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki

p • d • e Podział terytorialny Stanów Zjednoczonych Stany Alabama • Alaska • Arizona • Arkansas • Connecticut • Dakota Południowa • Dakota Północna • Delaware • Floryda • Georgia • Hawaje • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Kalifornia • Kansas • Karolina Południowa • Karolina Północna • Kentucky • Kolorado • Luizjana • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Missisipi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • New Hampshire • New Jersey • Nowy Jork • Nowy Meksyk • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pensylwania • Rhode Island • Teksas • Tennessee • Utah • Vermont • Waszyngton • Wirginia • Wirginia Zachodnia • Wisconsin • Wyoming Dystrykt federalny Dystrykt Kolumbii Terytoria zależne Baker • Guam • Howland • Jarvis Johnston • Kingman • Mariany Północne • Midway • Navassa • Palmyra • Portoryko • Samoa Amerykańskie • Wake • Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych

p • d • e Arizona Stolica Phoenix Regiony i atrakcje Four Corners • Park Narodowy Saguaro • Park Narodowy Wielkiego Kanionu • Pustynia Sonora • Krater Meteorytowy • Mojave • Wielki Kanion Kolorado • Wyżyna Kolorado Hrabstwa Apache • Cochise • Coconino • Gila • Graham • Greenlee • La Paz • Maricopa • Mohave • Navajo • Pima • Pinal • Santa Cruz • Yavapai • Yuma Wybrane miejscowości Bisbee • Clifton • Flagstaff • Florence • Globe • Holbrook • Kingman • Nogales • Parker • Peach Springs • Prescott • Safford • St. Johns • Tucson • Tombstone • Yuma Symbole Flaga stanowa Arizony • Pieczęć stanowa Arizony